मकर संक्रांत हा भारतीय संस्कृतीतील असा एक सण आहे जो तिथीनुसार नाही तर सूर्याच्या स्थितीनुसार साजरा केला जातो. २०२६ मध्ये हा सण बुधवार, १४ जानेवारी रोजी साजरा होत आहे.
१. भौगोलिक आणि वैज्ञानिक महत्त्व
खगोलशास्त्रानुसार, या दिवशी सूर्य धनु राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो. याच दिवसापासून सूर्याचे ‘उत्तरायण’ सुरू होते. म्हणजेच पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धात सूर्याची किरणे अधिक काळ पडू लागतात, परिणामी दिवस मोठा आणि रात्र लहान होऊ लागते. हिवाळ्यातील कडक थंडी कमी होऊन वसंत ऋतूची चाहूल लागते.
२. मकर संक्रांत २०२६ मुहूर्त (Timings)
- संक्रांत क्षण (Sun enters Capricorn): दुपारी ०३:१३ (१४ जानेवारी).
- पुण्यकाळ मुहूर्त: दुपारी ०३:१३ ते सायंकाळी ५:४५ पर्यंत.
- महापुण्यकाळ मुहूर्त: दुपारी ०३:१३ ते दुपारी ४:५८ पर्यंत. (या काळात स्नान, दान आणि पूजा करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.)
३. सण साजरा करण्याची पद्धत (महाराष्ट्रीयन परंपरा)
महाराष्ट्रात हा सण तीन दिवस साजरा केला जातो:
- भोगी (१३ जानेवारी): संक्रांतीचा आदला दिवस. या दिवशी तीळ लावलेली बाजरीची भाकरी, लोणी आणि सर्व शेंगाभाज्यांची मिळून केलेली ‘भोगीची भाजी’ खाण्याची परंपरा आहे.
- संक्रांत (१४ जानेवारी): मुख्य सण. या दिवशी लोक एकमेकांना “तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला” असे म्हणत तीळ-गुळाचे लाडू देतात. हे स्नेह आणि मैत्रीचे प्रतीक आहे.
- किंक्रांत (१५ जानेवारी): संक्रांतीचा दुसरा दिवस, ज्याला ‘करिदिन’ असेही म्हणतात. या दिवशी देवीने किंकरासुराचा वध केला होता.
४. स्त्रियांसाठी विशेष महत्त्व: हळदी-कुंकू आणि वाण
विवाहित महिलांसाठी संक्रांत हा आनंदाचा उत्सव असतो.
- हळदी-कुंकू: संक्रांतीपासून रथसप्तमीपर्यंत हळदी-कुंकवाचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
- वाण: सुवासिनी एकमेकींना ‘वाण’ (भेटवस्तू) देतात. यामध्ये प्रामुख्याने मातीची लहान मडकी (सुगड) पुजली जातात, ज्यात ऊस, बोरं, हरभरे आणि धान्य भरले जाते.
- काळ्या साडीचे महत्त्व: संक्रांतीला आवर्जून काळी साडी नेसली जाते. काळा रंग उष्णता शोषून घेतो, त्यामुळे थंडीच्या दिवसात तो शरीराला ऊब देतो.
५. धार्मिक आणि पौराणिक कथा
- भीष्म पितामह: महाभारतात भीष्म पितामहाने मृत्यूसाठी उत्तरायणाची वाट पाहिली होती, कारण या शुभ काळात देह त्यागल्यास मोक्ष मिळतो अशी मान्यता आहे.
- सूर्य-शनि भेट: पौराणिक कथेनुसार, सूर्यदेव या दिवशी आपले पुत्र शनिदेव (जे मकर राशीचे स्वामी आहेत) यांच्या घरी भेटीला जातात. त्यामुळे हा दिवस कौटुंबिक स्नेह आणि जुन्या तक्रारी विसरून एकत्र येण्याचा दिवस मानला जातो.
६. आरोग्यदायी दृष्टीकोन
तिळात तेल आणि गूळ उष्ण असतो. थंडीच्या दिवसात शरीराला ऊर्जा आणि स्निग्धता मिळण्यासाठी तिळगुळ खाणे आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते.
निष्कर्ष: मकर संक्रांत हा सण आपल्याला निसर्गातील बदलांचे स्वागत करायला आणि माणसांमधील प्रेम वाढवायला शिकवतो.
तुम्हाला मकर संक्रांतीच्या खूप खूप शुभेच्छा!
