आजच्या डिजिटल युगात, रडणाऱ्या मुलाला शांत करण्यासाठी किंवा त्यांना एका जागी बसवून ठेवण्यासाठी पालकांकडून सर्रास मोबाईल दिला जातो. पण, हा ‘डिजिटल नानी’ (Digital Nanny) प्रकार मुलांच्या भविष्यासाठी किती घातक ठरू शकतो, याचा विचार करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
मुलांच्या हातात मोबाईल दिल्याने त्यांच्या शारीरिक आणि मानसिक विकासावर कोणते दुष्परिणाम होतात, हे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. डोळ्यांवर वाईट परिणाम (Eye Strain & Vision Problems)
मुले तासनतास मोबाईलच्या स्क्रीनकडे बघत राहतात. मोबाईलमधून निघणाऱ्या ‘ब्लू लाइट’मुळे (Blue Light) त्यांच्या कोवळ्या डोळ्यांवर प्रचंड ताण येतो.
- परिणाम: कमी वयात चष्मा लागणे, डोळे कोरडे पडणे आणि डोकेदुखीचा त्रास सुरू होतो.
२. शारीरिक विकासात अडथळा (Lack of Physical Activity)
मैदानावर पळण्या-खेळण्याच्या वयात मुले मोबाईलमध्ये गेम खेळत एकाच जागी बसून राहतात.
- परिणाम: यामुळे मुलांमध्ये लठ्ठपणा (Obesity) वाढतो. स्नायूंचा योग्य विकास होत नाही आणि रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते.
३. झोपेच्या समस्या (Sleep Disruption)
झोपण्यापूर्वी मोबाईल वापरल्यामुळे मेंदू सतर्क राहतो आणि झोपेचे चक्र बिघडते.
- परिणाम: अपुरी झोप झाल्यामुळे मुले चिडचिडी होतात, त्यांचा उत्साह कमी होतो आणि शाळेत लक्ष लागत नाही.
४. एकाग्रतेचा अभाव (Lack of Concentration)
मोबाईलवरील रिल्स, गेम्स आणि वेगवान व्हिडिओंमुळे मुलांची एका गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता (Attention Span) कमी होते.
- परिणाम: अभ्यासात किंवा इतर कोणत्याही कामात मुले जास्त वेळ एकाग्र होऊ शकत नाहीत. त्यांना सतत काहीतरी नवीन बघण्याची सवय लागते.
५. मानसिक आणि सामाजिक परिणाम (Mental & Social Impact)
जी मुले सतत मोबाईलमध्ये असतात, ती आपल्या कुटुंबाशी किंवा मित्र-मैत्रिणींशी संवाद साधत नाहीत.
- परिणाम: त्यांच्यात संवादाची कमतरता निर्माण होते (Communication Gap). यामुळे मुले एकलकोंडी बनतात आणि भविष्यात डिप्रेशन किंवा ॲक्झायटी (Anxiety) सारख्या समस्या उद्भवू शकतात.
६. अयोग्य माहितीचा धोका (Exposure to Inappropriate Content)
इंटरनेटवर अनेक अशा गोष्टी आहेत ज्या लहान मुलांसाठी योग्य नाहीत. पालकांचे लक्ष नसताना मुले हिंसक गेम्स किंवा अश्लील मजकुराच्या संपर्कात येऊ शकतात.
- परिणाम: याचा मुलांच्या बालमनावर अत्यंत वाईट आणि दूरगामी परिणाम होतो.
पालकांसाठी काही उपाय (Tips for Parents):
- स्वतः उदाहरण बना: मुलांसमोर तुमचा स्वतःचा मोबाईल वापर कमी करा.
- वेळ ठरवून द्या: स्क्रीन टाइमसाठी कडक नियम बनवा (उदा. दिवसातून फक्त ३० मिनिटे).
- मैदानी खेळांना प्रोत्साहन: मुलांना बाहेर खेळायला किंवा चित्रकला, वाचन अशा छंदांकडे वळवा.
निष्कर्ष: तंत्रज्ञान वाईट नाही, पण त्याचा अतिरेक नक्कीच वाईट आहे. मुलांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी त्यांच्या हातात ‘स्मार्टफोन’ देण्यापेक्षा त्यांना तुमचा ‘स्मार्ट वेळ’ द्या!
