आजच्या काळात आपण इंटरनेट आणि ५जी नेटवर्कशिवाय जगण्याची कल्पनाही करू शकत नाही. पण विचार करा, जर एखादी मोठी नैसर्गिक आपत्ती आली आणि सर्व मोबाईल टॉवर्स कोलमडले तर? अशा वेळी मदतीसाठी ‘हॅम रेडिओ’ (Ham Radio) हा एकमेव ‘लाईफसेव्हर’ ठरतो.
नुकत्याच समोर आलेल्या माहितीनुसार, आपत्ती व्यवस्थापनात हॅम रेडिओचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे. पण हा रेडिओ नेमका काय आहे आणि सामान्य नागरिक तो कसा वापरू शकतात? जाणून घेऊया सविस्तर.
हॅम रेडिओ: तंत्रज्ञान आणि छंदाचा अनोखा संगम
हॅम रेडिओला तांत्रिक भाषेत ‘अमेचर रेडिओ’ म्हटले जाते. हा तुमच्या घरातील सामान्य एफएम रेडिओसारखा नसून, याद्वारे तुम्ही द्विधर्मी संवाद (Two-way communication) साधू शकता. म्हणजेच तुम्ही बोलू शकता आणि समोरच्याचे ऐकूही शकता.
याची खास वैशिष्ट्ये:
- बिनतारी संवाद: हा थेट रेडिओ लहरींवर (Radio Waves) काम करतो, त्यामुळे याला इंटरनेट किंवा टॉवरची गरज नसते.
- ग्लोबल कनेक्टिव्हिटी: घरबसल्या परदेशातील लोकांशी, अगदी अंतराळवीरांशीही (ISS) संवाद साधणे शक्य आहे.
- आपत्ती काळातील देवदूत: भूकंप किंवा चक्रीवादळात जेव्हा सर्व संपर्क साधने निकामी होतात, तेव्हा हॅम रेडिओ मदतीचा मोठा हात ठरतो.
भारत सरकारचे लायसन्स कसे मिळवायचे?
भारतात हॅम रेडिओ वापरण्यासाठी परवाना (License) असणे कायदेशीररीत्या अनिवार्य आहे. कोणतीही १२ वर्षांवरील व्यक्ती हा परवाना मिळवू शकते.
- परीक्षा: भारत सरकारच्या संचार मंत्रालयातर्फे (Ministry of Communications) यासाठी एक परीक्षा घेतली जाते.
- दोन श्रेणी: यात ‘रेस्ट्रिक्टेड ग्रेड’ (सोपी) आणि ‘जनरल ग्रेड’ (ज्यामध्ये मोर्स कोड शिकावा लागतो) अशा दोन परीक्षा असतात.
- ऑनलाइन अर्ज: इच्छुक नागरिक ‘सरल संचार’ (Saral Sanchar) या पोर्टलवर जाऊन परीक्षेसाठी अर्ज करू शकतात.
- पोलीस पडताळणी: परीक्षा पास झाल्यावर पोलीस व्हेरिफिकेशन होते आणि त्यानंतर तुम्हाला तुमची स्वतंत्र ओळख म्हणजेच ‘कॉल साइन’ (Call Sign) मिळते.
सुरुवातीचा खर्च किती?
अनेकांना वाटते की हा खूप महागडा छंद आहे, पण तसे नाही. १० ते १५ हजार रुपयांच्या एका ‘हँडी टॉकी’ (Walkie Talkie) पासून तुम्ही याची सुरुवात करू शकता. एकदा परवाना आणि उपकरणे घेतली की, यावर बोलण्यासाठी तुम्हाला कोणताही मासिक रिचार्ज किंवा बिल भरावे लागत नाही.
वेबसाईट विशेष टीप: जर तुम्हाला विज्ञानाची आवड असेल आणि संकटाच्या काळात समाजाला मदत करण्याची इच्छा असेल, तर ‘हॅम रेडिओ’ हे तुमच्यासाठी सर्वोत्तम क्षेत्र ठरू शकते.
